स्कूलों में विद्यार्थियों की मातृभाषा के साथ खिलवाड़, ऐप्स में जबरदस्ती हिंदी दर्ज करने के मामले सामने आए* ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ, ਐਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ

स्कूलों में विद्यार्थियों की मातृभाषा के साथ खिलवाड़, ऐप्स में जबरदस्ती हिंदी दर्ज करने के मामले सामने आए

एस ए एस नगर/संघोल-टाइम्स/जतिंदर् पाल सिंह/09 अप्रैल,2026-
राज्य भर के अलग-अलग स्कूलों में एक गंभीर मामला सामने आया है, जिसमें विद्यार्थियों की मातृभाषा (मदर टंग) को गलत तरीके से दर्ज किया जा रहा है। विशेष रूप से स्कूलों द्वारा इस्तेमाल किए जा रहे ऑनलाइन ऐप्स और डेटाप्र.एंट्री सिस्टमों में बच्चों की मातृभाषा अपनी मर्जी से “हिंदी” लिखी जा रही है, चाहे वह विद्यार्थी पंजाबी या किसी और भाषा से संबंधित हो। यह मामला अब अभिभावकों, सामाजिक संगठनों और भाषाई प्रेमियों के लिए चिंता का कारण बन गया है।
जानकारी के मुताबिक कई स्कूलों में दाखले के समय या डेटा अपडेट करने के दौरान अभिभावकों से बच्चों की मातृभाषा के बारे में पूछा जाता है, लेकिन असल रिकॉर्ड में उसे दर्ज नहीं किया जाता। बहुत सारी ऐप्स में पहले से ही “हिंदी” डिफॉल्ट सेटिंग के रूप में चुनी हुई होती है, जिसे बदलने की सुविधा या तो नहीं दी जाती या फिर उसको नजरअंदाज कर दिया जाता है। इस कारण बहुत सारे पंजाबी बोलने वाले बच्चों की मातृभाषा भी रिकॉर्ड में हिंदी के रूप में दर्ज हो रही है।
कानूनी रूप से यह मामला गलत है। शिक्षा नीतियों और भारतीय संविधान के अनुसार हर विद्यार्थी को अपनी मातृभाषा में शिक्षा प्राप्त करने का अधिकार है। मातृभाषा सिर्फ एक भाषा नहीं, बल्कि बच्चे की पहचान, संस्कृति और वंशावली से जुड़ी होती है। इस तरह के गलत डेटा से न सिर्फ़ विद्यार्थी की भाषाई पहचान को नुकसान पहुँचता है, बल्कि सरकारी योजनाओं और आंकड़ों पर भी गलत असर पड़ता है।
अभिभावकों ने इस मामले पर अपनी नाराज़गी जताई है। कई अभिभावकों का कहना है कि उन्होंने स्कूल में साफ-साफ अपने बच्चे की मातृभाषा पंजाबी दर्ज कराई थी, पर जब उन्होंने ऐप या रिपोर्ट कार्ड चेक किया तो वहां हिंदी लिखी हुई थी। कुछ अभिभावकों ने यह भी बताया कि जब उन्होंने स्कूल प्रबंधन से इस बारे में बात की तो उन्हें संतोषजनक जवाब नहीं मिला।
भाषाविदों का मानना है कि यह सिर्फ़ एक तकनीकी गलती नहीं, बल्कि एक गंभीर लापरवाही है। उनका कहना है कि यदि इस तरह की प्रक्रिया जारी रही तो आने वाले समय में पंजाबी जैसी क्षेत्रीय भाषाओं को नुकसान हो सकता है। इससे बच्चों में अपनी मातृभाषा के प्रति रुचि कम हो सकती है और उनकी संस्कृति भी प्रभावित हो सकती है।
शिक्षा विभाग के अधिकारियों ने भी इस मामले को गंभीरता से लेने की बात कही है। उन्होंने बताया कि यदि किसी भी स्कूल द्वारा जानबूझ कर गलत डेटा दर्ज किया जा रहा है तो उस के खिलाफ कार्रवाई की जाएगी। इसके साथ ही ऐप डेवलपर्स को भी आदेश दिए जाएंगे कि वे मातृभाषा के विकल्पों को सही और स्पष्ट तरीके से दर्ज करने की सुविधा प्रदान करें।
सामाजिक संगठनों ने मांग की है कि इस मसले की पूरी जांच हो और दोषियों के खिलाफ सख्त कार्रवाई की जाए। उन्होंने यह भी कहा कि स्कूलों में दाखलों के समय अभिभावकों से लिखित रूप में मातृभाषा की पुष्टि करवाई जाए और उसे ही रिकॉर्ड में दर्ज किया जाए।
इस सारे मामले ने एक बार फिर साबित कर दिया है कि भाषा सिर्फ़ संचार का साधन नहीं, बल्कि एक जिम्मेदारी भी है जिसे सही तरीके से निभाना जरूरी है। यदि समय पर इस बात पर ध्यान नहीं दिया गया तो भविष्य में इसके गंभीर परिणाम हो सकते हैं।
अंत में अभिभावकों और समाज के सभी वर्गों से अपील की जा रही है कि वे अपने बच्चों की मातृभाषा को लेकर सजग रहें और किसी भी गलत दर्जा स्थिति में तुरंत स्कूल और संबंधित विभाग को जानकारी दें। सिर्फ़ साझा प्रयासों से ही इस समस्या का समाधान संभव है। सभी को अपील है कि बच्चे के स्कूल की ऐप में जाकर जानकारी जांचें और इस संबंध में तुरंत स्कूल प्रमुख को सूचित करें।
—–00—–

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ, ਐਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਿੰਦੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ

SAS-NAGAR/SANGHOL-TIMES/JATINDER-PAL-SINGH/09APRIL, 2026-
ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ (ਮਦਰ ਟੰਗ) ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਆਨਲਾਈਨ ਐਪਾਂ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਐਂਟਰੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ “ਹਿੰਦੀ” ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਹੁਣ ਮਾਪਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਡਾਟਾ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਐਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ “ਹਿੰਦੀ” ਡਿਫਾਲਟ ਸੈਟਿੰਗ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦਰਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਗਲਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਡਾਟਾ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਗਲਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ ਹੈ। ਕਈ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਪ ਜਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਚੈੱਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਥੇ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਛਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਕੂਲ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਗਲਤ ਡਾਟਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਪ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ ਕਿ ਉਹ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੇਣ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਸਮੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਾਰੇ ਸਚੇਤ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਲਤ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਐਪ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਇੰਫੋ ਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਸਕੂਲ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।